ኣፍሪቃዊ ሰዓል ሓሰማ ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ዳግማይ ኣብ ደቡብ ኮርያ ተላዒሉ።

ዝሓለፈ ሰንበት፡ 2400 ሓሰማታት ዘለዎ ሕርሻ ሓሰማታት ደቡብ ኮርያ፡ ለበዳ ኣፍሪቃዊ ስዋይን ፊቨር (ASF) ኣረጋጊጹ። ድሕሪ ሰለስተ ወርሒ ጥራሕ ብ4 ግንቦት ብኮሮናቫይረስ ዝተረጋገጸሉ፡ እታ ሃገር ዝርገሐ ናይዚ ቀታሊ ቫይረስ ንምግታእ ኣብ ልዑል ተጠንቀቕ ትርከብ።(እዚ ቀረባ ሕውየት ኣብ ጽድያ ዝተወልዱ መንእሰያት ሓሰማታት ኣብ ሓጋይ ዝያዳ ንጡፋት ስለዝኾኑ እዩ። እቲ ቫይረስ ኣብ ኤውሮጳን ኤስያን ንጡፍ ኮይኑ፡ ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ናብ ደቡብ ኣሜሪካ ከምዝተዘርግሐ ተረጋጊጹ)

ብመሰረት ጸብጻብ ኮርያ ሄራልድ፡ ብመንግስቲ ዝምራሕ ጉጅለ ስራሕ ኤኤስኤፍ፡ ኣብ ኣውራጃ ጋንግዎን፡ ኣውራጃ ጎሴንግ ኣብ ዝርከብ ሕርሻ ሓሰማታት ብኤኤስኤፍ ከምዝተለኽፉ ኣፍሊጡ። እዚ ሕርሻ እዚ ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ኪሎ ሜተር ራድየስ ዝርከብ እንኮ ሕርሻ ሓሰማ እዩ። ኣብ ውሽጢ 10 ኪሎ ሜትር ራድየስ ዝርከቡ ካልኦት ክልተ ሕርሻታት ብድምር 3100 ሓሰማታት ኣለውዎ።

ክሳብ ሕጂ፡ እቲ ለበዳ ኣብ መስከረም 2019 ጀሚሩ፡ ደቡብ ኮርያ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ኣብ ዝርከብ ሕርሻታት ሓሰማ 18 ሰባት ብኤኤስኤፍ ከምዝተለኽፉ ኣረጋጊጻ ኣላ። እቶም ሰብመዚ ኣብተን ቀዳሞት 30 መዓልታት ካብ 14 ሕርሻታት ሓሰማ ልዕሊ 450 ሽሕ ሓሰማታት ቀቲሎም ። ሓሰማታት በረኻ ሓዊስካ፡ ብድምር 1,517 ሕሙማት ኣፍሪቃዊ ሰዓል ሓሰማ ተረኺቦም ኣለዉ ።

ኣብዚ እዋን ’ ዚ ንኤኤስኤፍ ዝኸውን ክታበት የለን። ኣብ ቬትናም ካብ ዝለዓል ጀሚሩ፡ ኣብ ዝቕጽሉ ክልተ ዓመታት መጽናዕቲ ክታበት ከም እትዛዝም’ውን ኣፍሊጣ ኣላ፡ ኣብ ፊሊፒንስ’ውን ኣብ መወዳእታ ወርሒ ነሓሰ ናይዚ ዓመት ክታበት ኤኤስኤፍቪ ክትጅምር ትጽቢት ከምዘሎ ዝሕብሩ ጸብጻባት ኣለዉ። ብዘየገድስ ከመይ ናይ ኦንላይን ፕሮፖጋንዳ,ንጹር ኣእምሮ ክህልወና ኣለዎ ርትዓዊ ኣረኣእያ ናይ ተኽእሎ ክታበት ASFV ኣሎ። ምዕቡላት ሃገራት ክታበት ኤኤስኤፍቪ ካብ ዘማዕብላ ዓሰርተታት ዓመታት ኣቑጺረን እኳ እንተነበራ፡ ክሳብ ሕጂ ግን ኣይተዓወታን። ኣብ ዝቕጽሉ 10 ዓመታት ክታበት ኤኤስኤፍቪ ኣብ ዕዳጋ ኣይክህሉን እዩ ምባል ዓቃባዊ እዩ። ስለምንታይ ከምኡ ንብል ምስ ባህርያት ናይዚ ASFV ዝተኣሳሰር እዩ።

ምምዕባል ዝተፈላለዩ ዓይነታት ክታበት ብተኸታታሊ ፈሺሉ።

1. ዘይንጡፍ ክታበት

እቶም ፈተነታት ድሕሪ ክታበት ልዑል-ቲተር ዘለዎም ጸረ-ኣካላት ከፍርዩ እኳ እንተኸኣሉ፡ ብዋህዮ-ዝተባህለ ASFV ይኹን ዘይንጡፍ ክታበት፡ ውጽኢታዊ መከላኸሊ የብሉን። ድሕሪ ክታበት ዝፍጠሩ ጸረ-ኣካላት ነቲ ቫይረስ ታይተር ጥራይ ክቕንሱ ይኽእሉ እዮም፡ እንተኾነ ግን ነቲ ቫይረስ ምሉእ ብምሉእ ክነጽፍዎ ኣይክእሉን። ዋላ እቲ ንሓሰማታት ዝጻወር ሴረም ሓሰማታት ነቲ ASFV ክገብሮ ኣይክእልን እዩ። ማለት እቲ ክታበት ጸረ-ኣካላት ከፍሪ ይኽእል እዩ፡ እቲ ቫይረስ ግን ምስ መጸ ኣይሰርሕን እዩ። ምምዕባል ዘይንጡፋት ክታበት ኣይተዓወተን።

2. ድኹም ክታበት

ASFV ድሕሪ ብዙሕ ምሕላፍ ክዳኸም ይኽእል እዩ፣ ብዝተዳኸሙ ዓይነታት ዝተኸተቡ ሓሰማታት ድማ ኣንጻር ተመሳሳሊ ቫይረለንት ዓይነታት ዝተወሰነ ደረጃ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ጥራይ እዮም ከፍርዩ ዝኽእሉ። ይኹን እምበር፡ ቁጽሪ መሕለፊታት እናወሰኸ ምስ ከደ፡ እቲ ረኽሲ ዘስዕብ ዓቕሚ እናነከየ ምስ ከደ፡ እቲ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ እውን ይንኪ።

ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቲ ብዝተዳኸመ ክታበት ዝፍጠር ጸረ-ኣካላት፡ ኣንጻር ሓደ ዓይነት ጥራይ ውጽኢታዊ እዩ። እቲ ቁልፊ ነገር ብኸምዚ ኣገባብ ንኡስ ባህሊ ዝግበረሎም ዕስለታት ናይቲ ቫይረስ ቅኑዓት ዘይምዃኖም እዩ።

ካብዚ ዝኸበደ ጸገም ኣሎ። ብዝተዳኸመ ክታበት ምስተኸተበ፡ ኣብ 25-50% ሓሰማታት ሕዱር ረኽሲ ከስዕብ ይኽእል። እዚ ትራጀዲ እዩ፣ ምኽንያቱ ጥዑያት ሓሰማታት ድሕሪ ክታበት ብቐጥታ ይልከፉ።

መን ኣሎ ጥዑያት ሓሰማታቶም ብዘይ-ባልዕ ቫይረስ ክለኽፉ ዘይደሊ? ስለዚ እቲ ዝተዳኸመ ክታበት ፈሺሉ።

3. ክታበት ምድምሳስ ጂን።

ብክልሰ-ሓሳብ ምስ ባህላዊ ድኹም ክታበታት ክነጻጸር እንከሎ፡ ጂን-ዝተደምሰሱ ክታበታት ድሕነትን ውጽኢታውነትን ኣብ ምምሕያሽ ዝዓበየ ብልጫታት ኣለዎም። ASFV ቫይረለንስ ጂናትን host range-ዝተኣሳሰሩ ጂናትን ተለልዮም ኣለዉ። ታይሚዲን ቃይነዝ ጂንን ብዙሓት ኣባላት ናይቲ ብዙሕ-ጂን ስድራቤትን ዝጎደሎም ድኹም ጽግዕተኛታት ንሆሞሎጂካዊ ቫይረለንት መጥቃዕቲ ክቃወሙ ይኽእሉ።

ይኹን እምበር፡ ብሰንኪ ምድምሳስ ጂን ዝመጽእ ናይ ዝተዳኸመ ጽግዕተኛታት ናይ ምክልኻል ጽልዋ እውን ኣብ ጽግዕተኛታት-ዝምርኮስ እዩ። ብተወሳኺ፡ ጂኖም ቫይረስ ኣፍሪቃዊ ሰዓል ሓሰማ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ስለዝኾነ፡ ክሳብ 12 ዝበጽሕ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ምህዳም ጂናት ዝሓዘ እዩ። ኣየናይ ጂን እዩ ክወድቕ ዝኽእል ነቲ ቫይረስ ከዳኽሞ ይኽእል። ንኢሚዩኖጀኒሲቲ ከይጸለወ መርዛምነት ትኹረትን ጸገምን ናይዚ ሕጂ ዘሎ መጽናዕቲ እዩ። ብተወሳኺ ኣብዚ ሕዚ እዋን ዝተዳለዉ ህያዋን ዝተዳኸሙ ክታበታት ሙሉእ ብሙሉእ ኣይተዳኸሙን፣ ድሕሪ ክታበት ድማ ብሰንኪ እቲ ቫይረስ ርኡይ ጎናዊ ሳዕቤናት ኣለው። ካብዚ ሓሊፉ ኩነታት ምፍራይ ናይቶም ዝተዳኸሙ ክታበታት ብተዛማዲ ልዑል እዩ። ብተወሳኺ፡ ምቹእ ዝኾነ ዓቢ-ደረጃ ምፍራይ መስመራት ዋህዮታት. . ንምርካብ እውን ኣጸጋሚ ነጥቢ እዩ።

ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ክታበት ጂን ምድምሳስ ብጽግዕተኛነት ጽግዕተኛነት፡ ባህርያት ናይቲ ዓቢ ጂኖም፡ ጎናዊ ሳዕቤናትን መስመር ምሕላፍ ዋህዮታትን ይጽሎ፡ ክታበት ምድምሳስ ጂን ድማ ፈሺሉ።

4. ንኡስ ኣሃዱ ክታበት

ብልጫ ናይ ንኡስ ኣሃዱ ክታበት ፍጹም ውሑስ ምዃኑ እዩ፣ ከምኡ’ውን ኣብ መንጎ ክታበት ቫይረስን ብናይ በረኻ ቫይረስ ዝፍጠር ጸረ-ኣካልን ክፈሊ ይኽእል። ይኹን እምበር፡ ብቫይረስ ኣፍሪቃዊ ሰዓል ሓሰማ ዝተመዝገቡ ብዙሓት ዓይነታት መዋቕራዊ ፕሮቲናት ስለዘለዉ፡ ኣብ ሓደ ወይ ኣብ ሓያሎ ፕሮቲናት ጥራይ ብምጽጋዕ፡ እቲ ምቹእ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ንምርካብ ኣጸጋሚ እዩ።

መጽናዕትታት ከም ዘመልክትዎ፡ ASFV neutralizing antibodies ኣንጻር ሰለስተ ቫይራላዊ ፕሮቲናት , p30 , p54 and p72 . ብሓደ ግዜ ምኽታብ p30ን p54ን ኣስታት 50% መከላኸሊ ጥራይ ክህብ ይኽእል። እቲ CD2v ፕሮቲን ናይ 80ን 81ን ASFV ብኸፊል መከላኸሊ ጥራይ እዩ ክህብ ዝኽእል።

ስለዚ ብሰንኪ ዝተፈላለዩ መዋቕራዊ ፕሮቲናትን ድኹም መከላኸሊ ውፅኢታትን እቲ ንኡስ ኣሃዱ ክታበት ፈሺሉ ኣሎ።

5. ክታበት ዲኤንኤ

እቶም ተመራመርቲ፡ ነቶም p54ን p30ን ጂናት ምስቲ ዝተሃንጸ ፕላስሚድ pCMV-PQ ብምትእስሳር፡ ነቶም ዝፈስሱ p30ን p54ን ፕሮቲናት ንምግላጽ፡ በዚ ኣገባብ ዝተሃንጸ ክታበት ዲኤንኤ ግን ድሕሪ ምኽታብ ሓሰማታት ዘዕግብ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ኣይረኸበን። እቲ ዝሓሸ ነጥቢ ነቶም ዝተኸተቡ ሓሰማታት ምፍታሽ እዩ፣ እቶም ብህይወት ዝተረፉ ሓሰማታት ድማ ናይ መርዛም ነገራት ምውጋድ ተርእዮ የብሎምን።

ብዲኤንኤ ክታበት መከላኸሊ ውጽኢት ትሑት-ጽልዋ፡ ክታበት ዲኤንኤ ፈሺሉ።

ናይ መጻኢ ተኽእሎ

ኣብዚ ሕዚ እዋን ክታበት ንኡሳን ኣሃዱታትን ክታበት ዲኤንኤን ትኹረት ምርምርን ምዕባለን ኮይኑ ኣሎ። ዋላ'ኳ ሕጂ'ውን ሓያል መከላኸሊ ክህቡ እንተዘይከኣሉ፡ እዞም ኣብ ላዕሊ-ተጠቂሶም ዘለዉ ጸገማት በብሓደ ስለዝሰዓሩ፡ ዝለዓለ መጠን መከላኸሊ ዘለዎ ክታበት ክምዕብል ከም ዝኽእል ግን ሕጂ'ውን ተስፋ ኣሎ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣሜሪካን ገለ ካልኦት ሃገራትን ገና መፅናዕቲ ይቕፅላ ኣለዋ።

ማዕረ ማዕሪኡ ድማ፡ ምዕባለ ምርምር ክታበት ቫይረስ ቫይረስ ሓሰማ ሓሰማ ኣፍሪቃ ብሓደ ለይቲ ዝረጋገጽ ስለዘይኮነ፡ እቲ ሓቀኛ ክታበት ሰዓል ሓሰማ ኣፍሪቃ ኣብ ዕዳጋ ቅድሚ ምእታዉ ገና ነዊሕ መንገዲ ኣሎ።

ቅድሚ ሕጂ፡ እቲ ዘይበሰለ ጂን-ጉድለት ዘለዎ ክታበት፡ እቲ ቫይረስ ክዝርጋሕ ዝገበረ፡ ልዑል መጠን ምክልኻልን ልዑል መጠን ሞትን ዘለዎ፡ ኣብቲ ቦታ ብቐጻሊ ብኣግማድን ብቐጥታን ይዝርጋሕ ነይሩ። ብኣንጻሩ ኣብ ሃገረይ ንኢንዱስትሪ ሓሰማ ዓቢ ጽፍዒት ኣስዒቡ፡ ክሳብ ሕጂ ንብዙሓት ሕርሻታት ብፍላይ ድማ ዓበይቲ-ስፍሓት ሕርሻታት ይጸልዎም ኣሎ። ሓንሳብ ምስ ተመልመሉ ንምጽራይ ኣዝዩ ኣጸጋሚ ስለዝኾነ ዓቢ ቁጠባዊ ክሳራ የስዕብ። እቲ ሕጂ ዘሎ ዘይ- ዕስለ ምክልኻልን ምቁጽጻርን ሕጂ’ውን ኣብ ባዮሴኩሪቲ ዝተመርኮሰ እዩ። ኣድላዪ ዝኾነ ናይ ስርዓት ምክልኻልን ምቁጽጻርን ምግባር ሕጂ ውን ኣብዚ እዋን ’ ዚ ዘይ-ጉድለት ንምክልኻል እቲ እንኮ መገዲ ’ ዩ።